Borsada yatırım kararları yalnızca ekonomik göstergelerle şekillenmiyor. Korku, hırs, kazanma arzusu ve kaybetme endişesi de yatırımcıların kararlarını doğrudan etkileyebiliyor. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, özellikle kaybedilen parayı geri kazanmak için yapılan kontrolsüz işlemlerin daha büyük zararlara yol açabileceğini belirterek yatırımcıları uyardı. Tarhan, finansal piyasalarda duyguları yönetememenin hem maddi hem de ruhsal açıdan ciddi sonuçlar doğurabileceğini söyledi.
Kaybetme korkusu yatırım kararlarını etkiliyor
Finansal piyasalarda kişilik özelliklerinin risk alma davranışında belirleyici olduğunu ifade eden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, bazı yatırımcıların kazanç elde etmek için risk almayı tercih ettiğini, bazılarının ise kaybetme korkusuyla hareket ettiğini belirtti.
Bazı kişilerin kazanmaktan vazgeçme pahasına mevcut varlıklarını korumaya çalıştığını anlatan Tarhan, bu davranışın kişilik yapısıyla bağlantılı olduğunu dile getirdi. Sürekli savunmada kalan yatırımcıların fırsatları değerlendirmek yerine kayıp yaşamamaya odaklandığını kaydetti.
Yatırıma girmeden önce kayıp göze alınmalı
Yatırım yaparken risk almanın tek başına yanlış olmadığını ancak kişinin olası kayıpları karşılayabilecek durumda olması gerektiğini vurgulayan Tarhan, yatırımcıların kendilerine önemli bir soru sormasını önerdi.
Tarhan, “Kaybettiğin zaman yıkılmayacaksanız o riske girin. Kaybettiğin zaman tolere edemeyecekseniz girmeyin o riske.” diyerek yatırım kararlarında kişisel sınırların dikkate alınması gerektiğini söyledi.
Borsada kaybı telafi etme çabası zararı büyütüyor
Borsada en tehlikeli davranışlardan birinin kaybedilen parayı hemen geri kazanmak amacıyla yapılan işlemler olduğunu belirten Tarhan, bu durumu “intikam trade'i” olarak tanımladı.
Yatırımcının kaybettiği parayı geri almak için giderek daha fazla risk üstlendiğini ifade eden Tarhan, bu sürecin kontrolsüz bir döngüye dönüşebildiğine dikkat çekti.
Tarhan, “Kaçanı kovalıyor, kovaladıkça daha çok kaybediyor.” sözleriyle kaybı telafi etme hırsının yatırımcıyı nasıl daha büyük zararlara sürükleyebildiğini anlattı.
Duygular akılcı karar vermeyi engelliyor
Kaybedilen parayı gerekçe göstererek yanlış yatırım kararlarını sürdürmenin “batık bedel yanılgısı” ile ilişkili olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, yatırımcıların geçmişteki kayıplarına odaklanarak gelecekteki riskleri gözden kaçırabildiğini söyledi.
Kazanma ihtimaline gereğinden fazla önem verilmesinin zihinsel bir körlük oluşturabileceğini ifade eden Tarhan, “Duygular aklı köreltiyor.” değerlendirmesinde bulundu.
Finansal kayıpların yalnızca ekonomik sonuçlar doğurmadığını, bazı kişilerin yaşadıkları sorunlar nedeniyle psikiyatri kliniklerine başvurduğunu da aktardı.
Yatırımcı ne ayı ne de boğa gibi davranmalı
Borsada yükselişlerin boğa, düşüşlerin ise ayı sembolüyle ifade edildiğini hatırlatan Tarhan, bu iki piyasa durumunun yatırımcıda farklı duyguları harekete geçirdiğini belirtti.
Yükseliş dönemlerinde aşırı kazanç beklentisinin, düşüşlerde ise kaybetme korkusunun öne çıktığını anlatan Tarhan, yatırımcıların duygularıyla değil, sağlıklı değerlendirmelerle hareket etmesi gerektiğini söyledi.
Bu yaklaşımı bilge baykuş sembolüyle açıklayan Tarhan, yatırımcıların karar vermeden önce kendilerine şu soruyu yöneltmesini önerdi: “Ben bu yatırımı sıfırdan yapsaydım ne karar verirdim?”
Borsa stresi sağlığı da tehdit ediyor
Finansal piyasalardaki hareketliliği sürekli takip etmenin ve yoğun işlem temposunun önemli bir stres kaynağı olabileceğini belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, özellikle piyasa çalışanlarının uzun süreli stresle karşı karşıya kalabildiğini ifade etti.
Kronik stresin vücutta savaş ya da kaç tepkisini harekete geçirdiğini anlatan Tarhan, bu durumun tansiyon yükselmesi, damar direncinde artış, mide ve bağırsak spazmları ile kas gerginliği gibi sorunlara zemin hazırlayabileceğini söyledi.
Stresin uzun süre devam etmesinin bedensel ve ruhsal sağlığı olumsuz etkileyebileceğini belirten Tarhan, finans sektöründe çalışanların stres yönetimine önem vermesi gerektiğini vurguladı.
Stres yönetimi için zihinsel egzersiz önerisi
Finansal piyasalarda çalışanların stres altında soğukkanlı kalabilmesinin önemine değinen Tarhan, nörobiyofeedback ve biyofeedback yöntemlerinin bu süreçte kullanılabildiğini aktardı.
Kalp atımı, solunum ve cilt ısısı gibi fizyolojik tepkilerin takip edildiği bu yöntemlerin kişinin stres düzeyini fark etmesine ve kontrol becerilerini geliştirmesine yardımcı olmayı amaçladığını belirtti.
Tarhan, finans sektöründe çalışmak zorunda olan kişilerin stres altında sakin kalabilmek için kendilerini geliştirmeleri gerektiğini ifade ederek, “Stresten uzak kalınmaz ama stresi yönetmek gerekiyor.” dedi.
Kayıplardan ders çıkaran yeniden başlayabilir
Geçmişte yaşanan finansal kayıpların gelecekteki yatırım kararlarını da etkileyebildiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, önemli olanın kayıpları doğru analiz etmek olduğunu söyledi.
Yatırımcıların yaşadıkları zararlardan ders çıkarması ve hatalarını değerlendirmesi gerektiğini ifade eden Tarhan, kayıpların ardından yeniden yatırım yapmanın ancak bu değerlendirme sonrasında düşünülmesi gerektiğine işaret etti.
Tarhan, yatırımcıların umutlarını korurken ekonomik gerçeklerden kopmamaları gerektiğini belirterek, “Ümitsizlik, karamsarlık yok ama bir ayağı ekonomik gerçekler, bir ayağı da hayallerde olacak.” sözleriyle değerlendirmesini tamamladı.
