İzmir, Türkiye'nin en köklü siyasi geleneklerinden birine ev sahipliği yapar. Cumhuriyet'in kuruluşundan bu yana kentin hem yerel yönetimde hem de Ankara'nın kabine masalarında ve genel başkanlık koltuklarında temsilcileri olmuştur. Bu yazıda İzmir'in yetiştirdiği ve İzmir üzerinden yükselip Türkiye siyasetine iz bırakan isimleri, bıraktıkları kalıcı izler ve tartışmalı miraslarıyla birlikte ele alıyoruz.
İzmir'in Siyasi Kimliği: Neden Bu Kadar Önemli Bir Kente?
İzmir, Türkiye'nin en Batılı yaşam tarzına sahip, ticaret odaklı ve laik-modernist refleksleri güçlü şehridir. Bu yapı, kentin Ankara'yla ilişkisini hem çekici hem çatışmalı kılmıştır. Ulusal siyasette bakanlık yapan, genel başkanlığa yükselen, partilerin kaderini değiştiren isimler çoğunlukla İzmir seçmeniyle bağ kurarak ya da İzmir milletvekilliğini basamak olarak kullanarak öne çıkmıştır.
BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLARI
- Ahmet Piriştina — "Efsane Başkan" (1952–2004)
8 Nisan 1952'de İzmir'in Buca ilçesinde dünyaya gelen Piriştina, II. Dünya Savaşı sonrasında Kosova'dan Türkiye'ye göç eden Arnavut kökenli bir ailenin çocuğuydu. Siyasete 1994'te İzmir Büyükşehir Belediyesi meclis üyeliğiyle adım attı.
1999 yerel seçimlerinde DSP'den İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı seçilen Piriştina, kentte başlatılan İzmir Büyük Kanal Projesi, Kordonboyu Projesi ve İzmir Metrosu gibi devasa projeleri tamamlattı ya da hızlandırdı. Piriştina döneminde 1 milyon 482 bin metrekare yeni aktif yeşil alan İzmirlilerle buluşturuldu; Türkiye'de bir ilk olan İzmir İlan ve Reklam Yönetmeliği uygulamaya konularak kentin görünümü köklü biçimde değiştirildi.
Büyükşehir Belediyesine bağlı Eşrefpaşa Hastanesi'nin olanakları kullanılarak ilköğretim okullarında sağlık taraması yaptırıldı; sosyal güvencesi olmayan yoksul öğrencilerin ameliyat dahil tedavi masrafları belediye bütçesinden karşılandı.
"Ben değil, birlikte yapıyoruz" anlayışıyla çalışan ve İzmirlilerin "Efsane Başkan" lakabını uygun gördüğü Ahmet Piriştina, 2004'te ikinci kez büyükşehir belediye başkanı seçilmesinin hemen ardından, 15 Haziran 2004'te ani vefatıyla yalnızca İzmir'i değil tüm ülkeyi derin bir üzüntüye boğdu. Cenazesine bir milyonun üzerinde kişinin katıldığı aktarılmaktadır.
Mirası: Sosyal belediyecilik anlayışını Türkiye'ye taşıyan öncü. Sonraki tüm İzmir büyükşehir başkanları onun adını anarak ya da mirasına atıfla göreve başlamıştır.
- Aziz Kocaoğlu — İstikrarın Mimarı (1948–…)
12 Eylül 1948'de Tokat'ın Erbaa ilçesinde dünyaya gelen Kocaoğlu, belediyeci bir aileden gelmektedir; babası Erbaa belediye başkanlığı, dedesi ise Tokat il genel meclisi üyeliği yapmıştır. 1973'te Ege Üniversitesi İktisat Fakültesi'nden mezun olan Kocaoğlu, 1974'te İstanbul Üniversitesi'nden işletme alanında yüksek lisans yaptı.
Piriştina'nın Haziran 2004'teki ani vefatı üzerine İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı'na getirilen Kocaoğlu, 2009 ve 2014 yerel seçimlerinde de kazanarak tam 15 yıl boyunca İzmir'i yönetti.
Kocaoğlu döneminde hayata geçirilen önemli projeler arasında Güzelyalı'da boşaltılan otobüs garajı arazisine inşa edilen Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi ve Alsancak'ta Fransızlardan kalan tarihi Havagazı Fabrikası'nın özgün dokusu korunarak dönüştürülen müze ve kültür kompleksi öne çıkmaktadır.
Gölgeli bir dönem de yaşadı. İzmir Büyükşehir Belediyesi'ne yönelik 2011 yılında iki dalga halinde yapılan polis operasyonuyla "ihalelerde yolsuzluk ve organize suç örgütü kurma" suçlamalarından başlatılan soruşturma kapsamında Kocaoğlu da sorgulandı. Süreç yıllarca devam etti; ancak Kocaoğlu görevini tamamlayarak 2019'da koltuğu devretti.
Mirası: 15 yıllık istikrarlı yönetim ve kültürel altyapı yatırımları. Teknik ve idari disipline dayalı, Piriştina'nın karizmasından farklı bir profil.
- Tunç Soyer — Sakin Şehirden Büyük Şehre (1959–…)
Mustafa Tunç Soyer, 13 Mayıs 1959'da Ankara'da dünyaya geldi; ailesi Balkan kökenlidir, dedesi Kosova'nın başkenti Priştine'den göç etmiştir. Bornova Anadolu Lisesi'ni bitiren Soyer, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu; İsviçre Webster Üniversitesi'nde uluslararası ilişkiler, Dokuz Eylül Üniversitesi'nde ise AB alanlarında iki ayrı yüksek lisans yaptı.
Cittaslow hareketini önce Seferihisar'a taşıdı; 2013'te merkezi İtalya'da bulunan Dünya Sakin Şehirler Birliği'nin Genel Başkan Yardımcısı oldu. 31 Mart 2019 yerel seçimlerinde yüzde 58 oy alarak İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı seçildi.
CHP'nin Kasım 2023 liderlik kurultayında nihai kazanan Özgür Özel yerine Kemal Kılıçdaroğlu'nu desteklemesi üzerine 2024 yerel seçimleri için aday gösterilmedi; Soyer bu kararın siyasi amaçlı olduğunu açıkça ifade etti.
1 Temmuz 2025'te İzmir'de yürütülen yolsuzluk soruşturması kapsamında 120 yetkiliyle birlikte gözaltına alınan Soyer tutuklandı.
Mirası: Cittaslow felsefesi, kooperatif destekli tarım politikaları ve 2020 depreminde koordinasyonla öne çıkma. Sonrasında gelen yargı süreci mirasını tartışmalı kıldı.
- Cemil Tugay — Süregelen Güncellik (1967–…)
Van doğumlu olan Cemil Tugay, eğitim hayatını İzmir'de tamamladı; 1989'da Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun olduktan sonra plastik cerrahi ihtisası yaptı, 1997'de Cleveland Clinic'te araştırmacı doktor olarak çalıştı. 2019-2024 yılları arasında Karşıyaka Belediye Başkanlığı'nı yürüten Tugay, 2024 yerel seçimlerinde CHP'nin büyükşehir adayı olarak yüzde 48,87 oyla seçimi kazandı.
BAKANLIK YAPAN İZMİR MİLLETVEKİLLERİ
- Erdal İnönü — Fizikçiden Parti Liderine (1926–1993)
30 Mayıs 1986'da SHP'nin Olağanüstü Kurultayı'nda genel başkan seçilen Erdal İnönü, aynı yıl 26 Eylül'de yapılan milletvekili ara seçimlerinde İzmir'den TBMM'ye girdi. Nobel Fizik Ödülü'ne aday gösterilen bilim insanı kimliği, siyaset sahnesinde sosyal demokrasinin en güçlü yüzlerinden birini temsil etti. İnönü, 1991 seçimlerinin ardından Dışişleri Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı görevlerini üstlendi. İzmir, onun için salt bir seçim bölgesi değil; demokratik sol siyasetin Türkiye'deki en güçlü tabanıydı.
- Işın Çelebi — ANAP'ın İzmir'deki Ekonomi Adamı (1950–…)
15 Eylül 1950'de Karaman'da doğan Işın Çelebi, ODTÜ Mühendislik Fakültesi Metalurji Bölümü mezunudur; İTÜ'de metalurji mühendisliğinde yüksek lisans, Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde iktisat yüksek lisansı ve Dokuz Eylül Üniversitesi'nde ekonomi doktorası yaptı.
DPT İktisadi Planlama Dairesi Uzmanlığı, Grup Başkanlığı ve METAŞ Genel Müdürlüğü görevlerinde bulunduktan sonra, 18, 19, 20 ve 21. Dönem ANAP İzmir milletvekilliği yaptı.
Turgut Özal'ın kurduğu 46. Hükümet'te 30 Mart 1989 tarihinde yapılan kabine değişikliğinde Devlet Bakanı oldu; Yıldırım Akbulut'un 47. Hükümet'inde bu görev devam ettirildi. Ahmet Mesut Yılmaz'ın 30 Haziran 1997'de kurduğu 55. Hükümet'te de Devlet Bakanı olarak atandı. Özal döneminin ekonomi politikalarını yakından izleyen bir isim olarak ANAP'ın İzmir yüzünü temsil etti.
18, 19, 20 ve 21. Dönem ANAP İzmir milletvekilliği yaptı ve eski ekonomi bakanıdır. Eskiden Galatasaray Spor Kulübü 2. başkanlığını yürüten Işın Çelebi, 2021 yılında Galatasaray başkanlığına aday oldu ve 5 Haziran'da çekildi.
Siyasi anlamı: Özal liberalizmiyle büyüyen ANAP'ın İzmir'deki en köklü temsilcisi. Dört dönem kesintisiz milletvekilliği yaptı; bu, İzmir siyasetinin en uzun ANAP sicillerinden biridir.
- Şükrü Sina Gürel — İzmir'den Dışişleri Bakanlığına (1950–…)
1950 yılında İzmir'de doğan Gürel; İzmir Koleji, Robert Kolej ve ABD'de lise eğitiminin ardından Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nden 1971'de mezun oldu. SBF'de 1977'de Siyasal Bilimler Doktoru, 1984'te Siyasal Tarih Doçenti ve 1990'da Uluslararası İlişkiler Profesörü oldu.
Prof. Dr. Şükrü Sina Gürel, DSP'den 20. Dönem (1995–1999) ve 21. Dönem (1999–2002) İzmir Milletvekili seçilerek TBMM'de yasama çalışmalarına katıldı.
Bu dönemde AB, Kıbrıs, Gümrükler, Denizcilik, ETİ Maden, TKİ ve Devlet Personel Başkanlığından sorumlu Devlet Bakanlığı, Başbakan Yardımcılığı ve Dışişleri Bakanlığı görevlerini üstlendi. 12 Temmuz 2002 tarihinden 18 Kasım 2002 tarihine kadar Başbakan Yardımcılığı ve Dışişleri Bakanlığı görevlerini de aynı anda yürüttü.
Kıbrıs sorunu ve Türk-Yunan ilişkileri konusundaki uzman kimliği, onu İzmir çıkışlı diplomatik profillerin en önemli örneği yapıyor. DSP Genel Başkanı Bülent Ecevit'in yakın yol arkadaşı olan Gürel, CHP'den istifa ederek Zafer Partisi'ne katıldı.
Siyasi anlamı: İzmir doğumlu olup Dışişleri Bakanlığı'na yükselen en önemli isim. Akademisyen-diplomat-siyasetçi kimliğiyle döneminin en çok yönlü figürlerinden birini temsil etmektedir.
- Mehmet Muharrem Kasapoğlu — AK Parti'nin İzmir'deki Bakan İsmi (1976–…)
22 Aralık 1976 yılında İstanbul'da doğan Kasapoğlu, Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü'nden mezun olmuştur. ABD'deki Florida State Üniversitesi'nde araştırmacı, Palm Beach Atlantic Üniversitesi'nde işletme yüksek lisansını tamamladı; İstanbul Üniversitesi'nden doktora derecesi aldı.
2009 yılında Başbakanlık Müşavirliğine atandı; Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Milli Eğitim ile Gençlik ve Spor Bakanlığı'nda çeşitli görevler aldı. 5 yıl süreyle Spor Toto Teşkilat Başkanlığı yaptı. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nin 1. Kabinesinde 5 yıl Gençlik ve Spor Bakanı olarak görev aldı.
14 Mayıs 2023 seçimlerinde AK Parti'den 28. Dönem İzmir Milletvekili seçilmiştir. Bakan görevinin ardından İzmir milletvekilliğine geçmesi, AK Parti'nin kente yönelik sembolik yatırımını sürdürdüğünü göstermektedir.
Siyasi anlamı: AK Parti'nin İzmir'deki en üst düzey bakanlık deneyimine sahip ismi. İzmir seçim bölgesini tercih etmesi, partinin kenti kazanma stratejisinin sürdüğünü ortaya koymaktadır.
- Nihat Zeybekci — İzmir'i Kazanamayan Bakan (1961–…)
1 Ocak 1961'de Denizli'nin Tavas ilçesine bağlı Pınarlar Beldesi'nde dünyaya gelen Nihat Zeybekci, tütün işçiliğiyle geçimini sağlayan bir ailenin beşinci ve son çocuğudur.
Devlet yatılı okuluyla aldığı eğitimden sonra AK Parti'nin kurulmasıyla siyasete atıldı; 2004 ve 2009 yerel seçimlerinde AK Parti adayı olarak Denizli Belediye Başkanı seçildi.
2011 genel seçimlerinde Denizli milletvekili seçilen Zeybekci, 25 Aralık 2013'ten itibaren 61., 62., 63. ve 65. Hükümetlerde Ekonomi Bakanlığı görevini üstlendi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Kasım 2018'de Zeybekci'nin AK Parti'nin İzmir büyükşehir adayı olacağını grup toplantısında bizzat duyurdu. Bu atama, AK Parti'nin İzmir'e yönelik en iddialı yatırımıydı: Bakanlar kurulundan çıkmış, İzmir'i bilen ve ekonomi politikası üretmiş bir isimle kenti kazanma hedefi.
Ancak 31 Mart 2019 seçiminde Zeybekci, Tunç Soyer'in yüzde 58'lik oyuna karşılık yaklaşık yüzde 38 oyla ikinci kaldı. 2023 AK Parti Kongresi'nde MKYK üyeliğine yeniden seçilen Zeybekci, Ekonomi İşlerinden Sorumlu Genel Başkan Yardımcılığı görevine getirildi.
Zeybekci'nin İzmir'deki siyasi anlamı: İzmir'i 2019'da bile kazanamaması, AK Parti için kentin yapısal olarak ne denli güçlü bir muhalefet kalesi olduğunu gözler önüne serdi. Zeybekci'nin seçilip seçilmemesinden bağımsız olarak, partinin İzmir'e yönelik en kapsamlı ve en donanımlı adaylık girişimini temsil etmektedir.
- HAMZA DAĞ — AK Parti'nin Genç Sesi (1980–…)
Cumhur İttifakı, 2024 yerel seçimleri için AK Parti Milletvekili Hamza Dağ'ı büyükşehir adayı olarak gösterdi. 1980 Manisa doğumlu olan Dağ, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur; 2011'den bu yana AK Parti İzmir Milletvekili olarak TBMM'de görev yapmaktadır. İzmir'de uzun süre görev yapması ve şehri içeriden tanıması, onu Zeybekci'den farklı konumlandırdı. 2024'te yüzde 37 oranında oy alan Dağ, sonucu kabul ederek siyasi çalışmalarını sürdürmeye devam etti.
ULUSAL PARTİ LİDERLİĞİNE TAŞINAN İZMİRLİLER
- Müsavat Dervişoğlu — MHP'den İYİ Parti Genel Başkanlığına (1960–…)
Dursun Müsavat Dervişoğlu, 1 Şubat 1960 yılında Ankara'da Fatsalı bir ailenin oğlu olarak doğdu. 1989 yılında dönemin MÇP Genel Başkanı Alparslan Türkeş tarafından MÇP İzmir İl Teşkilatı'nda görev yapmak için İzmir'e gönderildi.
2000-2011 arası MHP İzmir İl Başkanlığı yaptı. 2009 Yerel Seçimlerinde MHP İzmir belediye başkanı adayı oldu. 2012'de MHP Genel Başkanlığına aday oldu ancak kazanamadı. 2017 yılında referandumun ardından MHP'den istifa etti ve İYİ Parti'ye geçti.
24 Haziran 2018 tarihinde yapılan Genel Seçimlerde İYİ Parti'den İzmir Milletvekili seçildi. 27 Nisan 2024 tarihinde İYİ Parti 5. Olağanüstü Kurultayı'nda partinin yeni genel başkanı seçildi.
1991 yılında İzmir'e taşınan Dervişoğlu, ticaretle de uğraşmakta; böylece hem iş dünyasıyla hem de İzmir seçmeniyle güçlü bağ kurmuş bir profil çizmektedir.
Siyasi anlamı: İzmir'i siyasi kimliğinin merkezine yerleştirip buradan ulusal parti liderliğine taşınan tek isim. MHP'den İYİ Parti'ye geçişi, Türk milliyetçi siyasetinin 2010'lardaki kırılma noktasının simgesidir.
İZMİR SİYASETİNİN ORTAK PAYDASİ
Bu isimlere bir arada bakıldığında İzmir siyasetinin öne çıkan birkaç yapısal özelliği dikkat çekmektedir.
- Akademisyen-siyasetçi profili güçlüdür. Gürel, Çelebi, Soyer ve Piriştina; üniversite eğitimini siyasi kariyer öncesinde pekiştirmiş isimlerdir. İzmir'in eğitimli ve tartışmacı seçmen tabanı, bu profile uygun figürleri öne çıkarmaktadır.
- Bakanlık köprüsü sınırlı ama etkilidir. İzmir'den TBMM'ye girip bakanlığa yükselen isimler az değildir: Gürel Dışişleri Bakanlığı'na, Işın Çelebi ekonomi bakanlığına, Kasapoğlu Gençlik ve Spor Bakanlığı'na ulaştı. Bu durum, İzmir seçim bölgesinin hem CHP hem AK Parti için ulusal iktidar hesaplarında yer bulduğunu ortaya koymaktadır.
- Sol-merkez hakimiyeti yapısaldır, ancak tek renkli değildir. Işın Çelebi'nin dört dönem ANAP'tan seçilmesi, Müsavat Dervişoğlu'nun MHP zemininden çıkıp İzmir'in milliyetçi ve merkez sağ seçmenine ulaşması, tablonun yalnızca CHP'den ibaret olmadığını kanıtlamaktadır.
- Tartışmalar mirasla birlikte yürür. Kocaoğlu soruşturmaları, Soyer'in tutuklanması ve Piriştina'nın erken vefatı; İzmir siyasi tarihinin yalnızca büyük projelerden değil, büyük kırılmalardan da oluştuğunu hatırlatmaktadır.
---
İzmir siyaset tarihini ve güncel haberleri takip etmek için YENİİZMİR siyaset sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
