Kolon kanserinde geliştirilen yeni yaklaşımda, hastadan alınan tümör dokusu laboratuvarda kopyalanarak organoid modele dönüştürülüyor. Yapay zekâ destekli analizlerle en etkili ilaç, tedavi başlamadan önce belirlenebiliyor.
Tümör verileri çok katmanlı analiz ediliyor
Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Bilişimi ve Biyoistatistik Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Uğur Sezerman, kanser tedavisinde artık çok katmanlı veri analizinin önem kazandığını belirtiyor. DNA dizileme teknolojileri sayesinde tümör dokusu ve kandan elde edilen genetik veriler incelenerek, tümöre özgü değişimler ortaya konulabiliyor. Bu sayede hastalığın hangi genetik mekanizmalarla geliştiği ve ilerlediği daha net anlaşılabiliyor.
Tümörlerin tek tip yapılar olmadığına dikkat çeken Sezerman, farklı hücre gruplarından oluşan bu karmaşık yapıların ayrı ayrı analiz edilmesi gerektiğini vurguluyor. Bu yaklaşım, tümör içindeki farklı mekanizmaların belirlenmesine ve daha hedefli tedavi seçeneklerinin geliştirilmesine imkân sağlıyor.
Omik veriler ve yapay zekâ birlikte kullanılıyor
Yürütülen çalışmada yalnızca DNA verileri değil; genlerin ne kadar aktif olduğu, protein üretimi ve metabolik süreçler gibi farklı biyolojik katmanlar da inceleniyor. “Omik veri” olarak tanımlanan bu geniş veri seti, hastaya ait tümörün kapsamlı bir modelinin oluşturulmasını sağlıyor.
Bu verilerin analizinde yapay zekâ destekli sistemlerden yararlanılıyor. PANACEA adı verilen yöntemle, tümörün büyümesini tetikleyen genler ile ilaçların hedef aldığı mekanizmalar haritalanıyor. Böylece en uygun ilaç ya da ilaç kombinasyonunun belirlenmesi hedefleniyor.
Laboratuvarda tümörün birebir modeli oluşturuluyor
Çalışmanın önemli aşamalarından biri de organoid teknolojisi. Hastadan alınan dokudan laboratuvar ortamında oluşturulan üç boyutlu mini doku modelleri, gerçek tümörün biyolojik özelliklerini büyük ölçüde yansıtıyor. Bu sayede ilaçlar doğrudan hastaya uygulanmadan önce bu model üzerinde test edilebiliyor.
Bu yöntemin, hayvan deneylerine olan ihtiyacı azaltma potansiyeli taşıdığı da ifade ediliyor. Organoidler üzerinde yapılan testlerle, tedavinin gerçek tümörde nasıl sonuç vereceği önceden öngörülebiliyor.
Yaklaşık 6 haftada tedavi seçeneği belirleniyor
Geliştirilen sistemle, hastaya en uygun tedavinin yaklaşık altı hafta içinde belirlenmesi hedefleniyor. Süreçte önce tümörün genetik ve biyolojik yapısı analiz ediliyor, ardından belirlenen ilaçlar organoid model üzerinde deneniyor.
Elde edilen sonuçlar doğrudan klinisyene aktarılıyor ve hekim bu veriler doğrultusunda tedavi planını oluşturuyor. Bu yaklaşımın, gereksiz tedavi denemelerini azaltarak hem zaman hem de maliyet açısından avantaj sağlayabileceği belirtiliyor.
İlk uygulama ileri evre hastalarda planlanıyor
Çalışmanın ilk aşamada mevcut tedavilere yanıt vermemiş ileri evre kolon kanseri hastalarında uygulanması planlanıyor. Ancak uzun vadede yöntemin, hastalığın ilk tanı anında kullanılması hedefleniyor.
Projede, iki yıl içinde 30 hasta üzerinde uygulama yapılması öngörülüyor. Ayrıca yöntemin ilerleyen süreçte meme kanseri başta olmak üzere farklı kanser türlerinde de kullanılabileceği ifade ediliyor.
Organoid teknolojisi ve yapay zekâ destekli analizler, son yıllarda kanser araştırmalarında öne çıkan yöntemler arasında yer alıyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), organoidlerin ilaç geliştirme süreçlerinde kullanımını onaylamış durumda. Bu gelişmeler, kişiselleştirilmiş tıp uygulamalarının yaygınlaşmasının önünü açıyor.
Kolon kanserinde geliştirilen bu yöntem, hastaya özel tedavi yaklaşımını somut bir laboratuvar modeline taşıyor. Tümörün ayrıntılı analizine dayanan sistem, tedaviye başlamadan önce en uygun ilacın belirlenmesini amaçlıyor. Uzmanlar, yöntemin klinik çalışmalarla desteklenmesi halinde önümüzdeki yıllarda daha yaygın kullanılabileceğini değerlendiriyor.
