Sosyolog Dr. Berat Dağ, teorilerin etkilerini ve neden hızla yayıldığını değerlendirdi.
Komplo teorileri aslında basit kurgular
Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Bölümünden Dr. Berat Dağ, komplo teorilerinin siyasi, iktisadi ve toplumsal sorunları basitçe açıklamak için üretildiğini söyledi. “Dolayısıyla bu teoriler, herhangi bir olay ve sürece yönelik çok yönlü, derinlikli ve bütünlüklü bir değerlendirme yapılmasını gerektirmez. Yani komplo teorileri, genelde doğrulanamayan ve yanlışlanamayan iddialar toplamı olarak görülebilir. Buradan hareketle eleştirel bilinç düzeyi azalan toplumların bu tür indirgemeci, yüzeysel ve parçalı hazır cevaplara saplanması beklenir.” ifadelerini kullandı.
Gerçek komploların üzerini örtüyor
Dr. Dağ, komplo teorilerinin gerçek komploların üstünü örtmek için kullanıldığını belirtti:
“Bu anlamda komplo teorileri üzerinden ifrat veya tefrite savrularak kitleleşen bireylerin inşa edilmesi söz konusudur. Bunun sonucunda aşırı edilgen veya etken bir konuma gelen birey ve toplumların özgün ve sürekli bir adalet mücadelesi vermesi çok güçleşir.”
Güvensiz ve yalnız toplumlar teorilere açık
Bilinçsiz, güvensiz ve yalnız bireylerin komplo teorilerine daha fazla yöneldiğini ifade eden Dr. Dağ,
“Yani esasen kimsenin kimseye güvenmediği toplumlarda tek başına kalan bireyler, karşılaştığı sorunları çözecek bilgi ve destekten mahrum kalır. Bu mahrumiyet hali de birey ve toplumların kendisini kısa vadede rahatlatacak yanıtları mutlak olarak görmesine neden olur. Elbette ki kısa vadede işlevsel olan bu yanıtların uzun vadede sorunların kaynağını derinleştirmekten öteye gitmeyeceği açıktır.” dedi.
Komplo teorileri toplumun gerçek sorunlarını görmesini engelliyor
Dr. Dağ, teorilerin bireysel ve toplumsal karar alma süreçlerini etkilediğine dikkat çekti:
“Dünyada kıtlık, yoksulluk ve soykırım örnekleri hala devam etmektedir. Buna rağmen kitleler, bu sorunların temellerine yönelik olarak çözüm yolları aramaktansa farklı etnisite, dini yaşam biçimi veya cinsel tercihe saldırmayı seçmektedir.”
Medya ve dijital platformlar yayılmayı hızlandırıyor
Komplo teorilerinin en hızlı şekilde medya ve dijital platformlarda yayıldığını vurgulayan Dr. Dağ, şöyle konuştu:
“Aslına bakılırsa bu platformlar, geniş katılımcı ağlarının serbestçe hızlı etkileşimler kurmasını sağlayan teknolojik bir mahiyeti haizdir. Fakat bu olumlu özellikler, tam tersine de dönebilecek bir ihtimali içerir. Özellikle eleştirel medya okur yazarlık düzeyi düşük toplumlarda hiçbir teyit almadan medyada yer alan kutuplaştırıcı teorilerin güvenilir ve geçerli sayıldığı örnekler çoktur.”
Komplo teorisi okuryazarlığı nasıl geliştirilebilir?
Dr. Dağ, mücadelede toplumsal kurumların koordineli çalışmasının önemine işaret etti:
“Somut bir ifadeyle aile, din, eğitim, medya, iktisat ve siyaset kurumlarının eşgüdümlü bir şekilde bireylere komplo teorilerine karşı bilinç kazandıracak dönüşümler geçirmesi anlamlıdır. Bu noktada her bireyin çocukluk sürecinden itibaren öne sürülen dayanaksız iddiaları derinlikli bir biçimde sorgulama alışkanlığı edinmesi gerekmektedir.”
Bilimsel bilgi ve eleştirel düşünce önem taşıyor
Dr. Dağ, bilimsel bilgi ile toplum arasındaki kopukluğun komplo teorilerini güçlendirdiğini vurguladı:
“Bugün hala hamasi ve üstenci biçimleriyle birlikte toplumdan kopuk kapalı bir devre halinde süreklileşen bilimsel kurumlar mevcuttur. Yaşamının her aşamasında komplo teorilerine karşı donanım edinemeyen bireylerin bilimsel bilgilerle sağlam etkileşimlere girme oranı düşecektir. Hülasa bilimsel bilgi ile toplum arasında organik bir bağ kurulamadığında komplo teorilerinin etkisinin artması mümkündür.”
Dr. Dağ son olarak eleştirel düşüncenin önemine dikkat çekerek, “Her bir bireyin eleştirel bir şekilde aile ilişkileri, dini yaşamı, eğitim aşamaları, medya etkileşimi, iktisadi eylemleri ve siyasi tercihlerini şekillendirebilmesi çok faydalıdır. Böylelikle birey, topluluk ve toplumların komplo teorilerini hakikat olarak görüp bu teoriler bağlamında yıkıcı eylemlere girmesi engellenebilecektir.” dedi.
