Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 1,2 milyar kişi tütün ürünü kullanıyor. Kanser, kalp ve damar hastalıkları, felç, akciğer rahatsızlıkları, doğurganlığın azalması, bağışıklık sisteminin zayıflaması ve erken ölüm gibi birçok ciddi sağlık sorununa yol açan tütün ürünleri, vücuttaki neredeyse tüm organları olumsuz etkiliyor. Tütün kullanımı aynı zamanda kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu rahatsızlıkları ile 20'den fazla kanser türü veya alt türü için en önemli risk faktörleri arasında yer alıyor.
Covid-19 pandemisinin en yoğun dönemlerinde görülen küresel ölüm sayılarıyla benzer büyüklükte can kayıplarına neden olmasına rağmen, tütün kaynaklı ölümler her yıl düzenli şekilde devam ediyor. Buna karşın uzmanlar tarafından "tütün salgını" olarak tanımlanan bu durumun, toplum tarafından Covid-19 kadar büyük bir tehdit olarak algılanmadığı belirtiliyor.
Dünyanın bugüne kadar karşı karşıya kaldığı en büyük halk sağlığı tehditlerinden biri olarak gösterilen tütün salgını, yalnızca ölümlere değil, milyonlarca kişide sakatlığa, yaşam kalitesinin düşmesine ve uzun süreli sağlık sorunlarına da neden oluyor. Dünya genelinde en yaygın tütün ürünü sigara olurken; nargile, puro, ısıtılmış tütün ürünleri, pipo tütünü ve dumansız tütün ürünleri de yaygın olarak kullanılıyor. Ancak bu ürünlerin hiçbirinin güvenli bir kullanım şekli bulunmuyor.
Pasif içicilik de milyonlarca kişiyi etkiliyor
Dünya Sağlık Örgütü'nün güncel verilerine göre her yıl 7 milyondan fazla kişi doğrudan tütün kullanımına bağlı nedenlerle hayatını kaybediyor. Bu ölümlerin 1,3 milyondan fazlasını ise hiç sigara kullanmadığı halde pasif içiciliğe maruz kalan kişiler oluşturuyor.
Dünya genelindeki 1,2 milyar tütün kullanıcısının yaklaşık yüzde 80'i düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşıyor. Tütüne bağlı hastalıkların ve ölümlerin en ağır yükü de bu ülkelerde hissediliyor. Uzmanlara göre tütün bağımlılığı, hane halkı bütçelerinde gıda ve barınma gibi temel ihtiyaçlara ayrılması gereken kaynakların tütün ürünlerine yönelmesine neden olarak yoksulluğu daha da derinleştiriyor.
Sigara kullanımının dünya ekonomisine yıllık maliyetinin ise 1,4 trilyon Amerikan dolarını aştığı tahmin ediliyor. Dünya Sağlık Örgütü, bu maliyetin sağlık harcamalarının yanı sıra iş gücü kaybı ve erken ölümler nedeniyle oluşan üretkenlik kayıplarını da kapsadığını bildiriyor.
Sigara tüketiminde Çin ilk sırada
Dünyada sigara tüketiminde ilk sırada Çin yer alıyor. Her yıl dünya genelinde yaklaşık 5 trilyon sigara tüketilirken, bunun neredeyse yarısı tek başına Çin'de içiliyor. Ülkede yılda yaklaşık 2,4 trilyon sigara satılıyor ve 300 milyondan fazla sigara kullanıcısı bulunuyor.
New York Times'ın aktardığına göre, 2003 ile 2023 yılları arasında dünyanın geri kalanında sigara tüketimi yüzde 26 azalırken, aynı dönemde Çin'de sigara tüketimi yüzde 39 arttı.
Kişi başına sigara tüketiminde ise uzun yıllardır Balkanlar ve Doğu Avrupa ülkeleri üst sıralarda yer alıyor.
Endonezya ikinci sırada yer alıyor
Tütün kullanımının yaygın olduğu ülkeler arasında ikinci sırada Endonezya bulunuyor. Uluslararası raporlara göre Çin'in ardından dünyanın en büyük ikinci sigara tüketicisi konumundaki ülkede, Dünya Sağlık Örgütü ve Endonezya Sağlık Bakanlığı'nın 2024 verilerine göre yetişkinlerin yüzde 34,5'i tütün kullanıyor. Bu oran yaklaşık 70,2 milyon kişiye karşılık geliyor.
Dünyanın en kalabalık Müslüman ülkesi olan Endonezya'da özellikle gençlerin tütün endüstrisinin hedefi haline geldiği belirtilirken, elektronik sigara kullanımının son 10 yılda 10 kat arttığına dikkat çekiliyor.
Uluslararası raporlara göre Çin ve Endonezya'nın ardından Hindistan, Rusya, ABD ve Japonya en fazla sigara tüketen ülkeler arasında yer alıyor. Türkiye de listenin üst sıralarında bulunuyor. Türkiye'de 20 milyonun üzerinde sigara tüketicisi olduğu belirtiliyor. Balkanlar'da uzun yıllardır kullanılan "Türk gibi sigara içiyor" ifadesi eski yaygınlığını kaybetmiş olsa da Türkiye, Avrupa'da sigara kullanım oranının yüksek olduğu ülkeler arasında gösterilmeye devam ediyor.
Sigara içme oranında Balkan ülkeleri öne çıkıyor
Toplam tüketimde nüfusu yüksek ülkeler ilk sıralarda yer alsa da yetişkin nüfusa göre sigara içme oranlarında Balkan ülkeleri dikkat çekiyor.
Tütün kullanımına ilişkin küresel veri kaynağı Tobacco Atlas'a göre yetişkin sigara içme oranının en yüksek olduğu ülkelerden biri yüzde 30,8 ile Sırbistan. Bu ülkeyi yüzde 28,7 ile Endonezya ve yüzde 26,1 ile Bulgaristan takip ediyor. Tobacco Atlas verilerinde Türkiye, Yunanistan ve Bosna Hersek de üst sıralarda yer alıyor.
Dünya Sağlık Örgütü ise Bulgaristan, Kuzey Makedonya ve Sırbistan'ı Avrupa'da tütün kullanımının en yüksek olduğu ülkeler arasında gösteriyor.
Küresel kullanıcı sayısı düşüş eğiliminde
Bazı ülkelerde tüketim artışı sürmesine rağmen dünya genelinde tütün kullanımında düşüş eğilimi gözleniyor.
Dünya Sağlık Örgütü'nün 2025 raporuna göre 2000 yılında 1,38 milyar olan tütün kullanıcısı sayısı, 2024 itibarıyla 1,2 milyar seviyesine geriledi.
Öte yandan Dünya Sağlık Örgütü, elektronik sigaralar ve yeni nesil nikotin ürünlerinin özellikle gençler arasında yeni bağımlılık dalgaları oluşturduğuna dikkat çekiyor.
