Türkiye'de uyuşturucu operasyonlarındaki artış ve kullanım yaşının düşmesi, iş dünyasında yeni bir "güvenlik" tartışmasını beraberinde getirdi. Birçok şirket, işe alım süreçlerine ve periyodik sağlık kontrollerine "yasaklı madde tarama testi"ni dahil etmeye başladı. Laboratuvar firmaları, bu tür testlere olan talebin geçtiğimiz yıla oranla 6-7 kat arttığını, standart bir testin maliyetinin ise 2.200 TL seviyelerine ulaştığını belirtiyor. Peki, bir işverenin çalışanından biyolojik numune istemesi yasal mı? Hukukçular, bu hassas konunun İş Kanunu ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) arasında ince bir çizgide durduğunu vurguluyor.
Yasal Dayanak: İş Kanunu Ne Diyor?
4857 Sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesi, işverene belirli durumlarda haklı fesih ve denetim yetkisi tanıyor. Eğer bir çalışan;
-
İş yerine uyuşturucu veya alkol etkisinde gelmişse,
-
İş yerinde bu maddeleri kullanırken tespit edilmişse,
-
İş güvenliğini (nükleer tesis, ulaşım, savunma vb.) doğrudan tehlikeye atacak bir pozisyondaysa,
işveren "meşru amaç" doğrultusunda test talep edebiliyor. Ancak uzmanlar, bu yetkinin keyfi kullanılamayacağının, mutlaka iş kazalarını önleme veya meslek hastalıklarını engelleme amacı taşıması gerektiğinin altını çiziyor.
"Özel Nitelikli Veri" ve KVKK Engeli
Uyuşturucu ve alkol testleri, hukuken "özel nitelikli kişisel veri" kategorisinde yer alıyor. KVKK’nın 6. maddesi uyarınca, bu verilerin işlenmesi ancak kişinin "açık rızası" ile mümkün.
Kritik Detay: İşveren, testi neden yaptığını, verilerin nerede saklanacağını ve kimlerle paylaşılacağını işçiye detaylıca anlatmak (aydınlatma yükümlülüğü) ve yazılı onayını almak zorundadır.
İşçi Testi Reddedebilir mi?
Evet. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kodları ve iç hukukumuz uyarınca, hiçbir çalışan teste zorlanamaz. Ancak bu reddedişin sonuçları farklı olabilir:
-
İşçi Adayları için: Testi reddeden aday, işveren tarafından "işe başlatılmama" riskiyle karşı karşıya kalabilir.
-
Mevcut Çalışanlar için: Eğer iş sözleşmesinde bu tür testlere dair bir hüküm varsa ve işçi bunu imzalamışsa, reddetmesi durumunda disiplin süreci işletilebilir.
