Araştırmada, öğrencilerin yüzde 70’inden fazlasının sanal gerçeklik teknolojilerinde kullanılan cihazlara erişemediği ortaya konuldu.
İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi (İKÇÜ) Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Medya ve İletişim Bölümünün yürütücülüğünü yaptığı TÜBİTAK 3005 destekli proje kapsamında, dijital eşitsizliğin azaltılmasına yönelik çözüm önerileri çalıştayda ele alındı.
“Dijital Eşitsizlikten Dijital Katılıma: Üçüncü Derece Dijital Eşitsizliğin Azaltılmasına Yönelik Çözüm ve Politika Önerileri” başlıklı çalıştayda akademisyenler, araştırmacılar ve uzmanlar bir araya geldi. Programda, üniversite öğrencilerinin dijital teknolojilere erişimlerinin yanı sıra bu teknolojilerden ne ölçüde fayda sağlayabildikleri ve karşılaştıkları engeller değerlendirildi.
Araştırmanın odağında üçüncü derece dijital eşitsizlik var
Proje yürütücüsü Prof. Dr. Elif Korap Özel, açılış konuşmasında araştırmanın kapsamı ve hedefleri hakkında bilgi verdi. Ege Üniversitesi ve İzmir Demokrasi Üniversitesi ortaklığıyla yürütülen projede, farklı disiplinlerden akademisyenlerin de katkı sunduğunu belirten Korap Özel, dijital teknolojilere erişimin tek başına eşit fırsatlar anlamına gelmediğine dikkat çekti.
TÜİK verilerine göre 16-74 yaş grubunda internet kullanım oranının yüzde 88,8 olduğunu hatırlatan Korap Özel, araştırmanın temelinde dijital teknolojilerin bireylere sağladığı somut kazanımların bulunduğunu belirterek, “Projemiz; üniversitemiz tarafından, Ege Üniversitesi ve İzmir Demokrasi Üniversitesi ortaklığıyla farklı disiplinlerden gelen değerli hocalarımızın katkılarıyla yürütülüyor. Danışmanlarımız arasında yer alan ve dünyada dijital eşitsizlik konusunda en fazla atıf alan bilim insanlarından biri olan Prof. Dr. Jan A.G.M. Van Dijk, çalışmalarımızı yakından izleyerek bize rehberlik ediyor. TÜİK verilerine göre 16-74 yaş grubunda internet kullanım oranı yüzde 88,8 olarak görünüyor. Bu durum sanki toplumda herkesin cihaza ve bağlantıya erişimi varmış gibi bir algı oluştursa da tek başına internete erişmek ya da kullanım becerisine sahip olmak, bilgi ve iletişim teknolojilerinden eşit düzeyde fayda sağlandığı anlamına gelmiyor. Birinci ve ikinci derece eşitsizliklerin ötesinde, biz araştırmamızda doğrudan üçüncü derecedeki somut sonuçlara odaklandık. Bireylerin çevrim içi etkinliklerden öğrenme, iş fırsatı, ekonomik getiri, katılım ve yaşam kalitesi gibi alanlarda hangi kazanımları sağladığını ve hangi grupların risklere daha fazla maruz kaldığını inceledik” ifadelerini kullandı.
Türkiye’nin dijital eşitsizlik ısı haritası hazırlanıyor
Araştırmanın önemli hedeflerinden birinin Türkiye’ye özgü dijital eşitsizlik haritası oluşturmak olduğunu belirten Korap Özel, saha çalışmasının farklı bölgelerdeki dijital dezavantajları ortaya koyduğunu ifade etti.
Araştırmanın nitel boyutunda sosyal çevrenin ve ağ etkisinin dijital eşitsizlik üzerindeki rolünün de incelendiğini aktaran Korap Özel, “Amacımız, Türkiye’deki üniversite öğrencileri arasında 3. derece dijital eşitsizlik türlerini ve düzeylerini saha araştırmasıyla belirlemek; elde edilen bulgular doğrultusunda da Türkiye’ye özgü bir dijital eşitsizlik ısı haritası çıkarmaktı. Araştırmamızın nitel boyutunda ayrıca ‘ağ etkisinin’ bireylerin dijital eşitsizlik düzeyine etkisini ölçtük. Bu ısı haritası sayesinde dijital eşitsizliğin Türkiye'de hangi bölgelerde ve hangi alanlarda yoğunlaştığını somut verilerle ortaya koyuyoruz. Örneğin bir bölgede eğitim amaçlı kullanım düşük kalırken, başka bir bölgede yurttaşlık katılımındaki dezavantajlar öne çıkabiliyor. Sınırlı kaynakların etkin kullanımı ve kamu politikalarının planlanması sürecinde bu haritadaki verilerden faydalanılmasını umuyoruz” dedi.
Araştırma üniversite öğrencileriyle yürütüldü
Çalışmanın teorik altyapısına ilişkin açıklamalarda bulunan Korap Özel, üniversite öğrencilerinin cihaz, altyapı ve kullanım becerileri bakımından görece avantajlı bir grup olduğunu belirtti. Araştırmada, bu imkânların ne ölçüde somut faydaya dönüştürülebildiğinin ölçülmesinin amaçlandığını kaydetti.
Kuramsal çerçevenin Van Dijk’ın Kaynaklar ve Benimseme Kuramı üzerine oluşturulduğunu belirten Korap Özel, ölçme aracının Türkiye’ye özgü koşullar dikkate alınarak uyarlandığını ve Helsper’ın ağ etkisi yaklaşımından da yararlanıldığını söyledi.
2 bin 190 öğrenciyle saha araştırması yapıldı
Projenin araştırmacılarından İKÇÜ Medya ve İletişim Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mustafa Yalçın, çalıştayda araştırmanın bulgularını paylaştı. Türkiye genelinde 2 bin 190 lisans öğrencisinin katılımıyla gerçekleştirilen araştırmada, dijital eşitsizliğin üç farklı boyutu incelendi.
Araştırmanın 7 coğrafi bölge yerine Avrupa Birliği tarafından önerilen İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması'na (İBBS) göre belirlenen 12 bölgede yürütüldüğünü aktaran Yalçın, analizlerde SPSS, Amos, R ve Python programlarının kullanıldığını belirtti.
Birinci derece dijital eşitsizlik kapsamında cihaz ve internet altyapısına erişimin değerlendirildiğini ifade eden Yalçın, İstanbul ve Doğu Marmara'nın daha yüksek, Orta Anadolu'nun ise daha düşük ortalamalara sahip olduğunu söyledi.
Öğrencilerin yüzde 70’inden fazlası bazı cihazlara erişemiyor
Araştırmada dikkat çeken bulgulardan biri de öğrencilerin sanal gerçeklik ve insan-makine etkileşimi için kullanılan teknolojik cihazlara erişim düzeyi oldu.
Türkiye'nin Web 4.0 sürecine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Yalçın, “Türkiye’nin Web 4.0’a geçtiği beyan edilse de insan-makine etkileşimini ve sanal gerçeklik (VR) ekosistemini temel alan cihazlara öğrencilerimizin %70’inden fazlasının erişemediğini belirledik. Bu da 4.0 evresine tam anlamıyla geçilemediğini açıkça gösteriyor. Demografik değişkenlere baktığımızda ise erkek öğrencilerin cihaza erişim ve beceri düzeylerinin kız öğrencilere göre, fen bilimleri öğrencilerinin ise sosyal bilimler ve sağlık bilimleri öğrencilerine göre daha yüksek olduğunu gördük. Ayrıca hane halkı geliri arttıkça cihaza erişim, yaratıcı ve mobil beceriler de doğru orantılı olarak artıyor” ifadelerini kullandı.
İstanbul ilk sırada, Orta Anadolu son sırada
Üçüncü derece dijital eşitsizlik kapsamında teknolojinin eğitim, istihdam, ekonomik kazanç, yurttaşlık, sağlık ve yaşam kalitesi gibi alanlarda sağladığı faydalar incelendi.
Araştırma sonuçlarına göre İstanbul, dijital eşitsizliğin üç düzeyinde de en yüksek skora ulaşırken Orta Anadolu en düşük ortalamalarda kaldı. Makine öğrenmesiyle yapılan analizlerde dijital teknolojilerden elde edilen somut faydaların, erişimden çok dijital becerilerle ilişkili olduğu belirlendi.
Yalçın, araştırmanın sonuçlarını değerlendirirken, “Üçüncü derece dijital eşitsizlikte bireylerin teknolojiyi eğlenceden öte eğitim, iş fırsatları, ekonomik getiri, yurttaşlık, sağlık ve yaşam kalitesi gibi alanlarda ne ölçüde faydaya dönüştürdüğünü inceledik. İstanbul bölgesi her üç düzeyde de en yüksek skora sahipken, Orta Anadolu bölgesi en düşük ortalamalarda kaldı. Makine öğrenmesine dayalı analizlerimizde çok net bir gerçeklikle karşılaştık: Somut fayda, erişimden ziyade beceri eşitsizliği ile çok daha güçlü bir ilişkiye sahip. Yani somut kazançları artırmak istiyorsak, öncelikli olarak dijital becerilerin geliştirilmesine odaklanmamız gerekiyor” dedi.
Dijital becerileri geliştirecek politikalar önerildi
Araştırmanın sonuçlarına göre dijital teknolojilere erişimi artırmaya yönelik teşviklerin yanı sıra mevcut imkânların eğitim, istihdam ve toplumsal katılım gibi alanlarda faydaya dönüştürülmesini sağlayacak politikaların geliştirilmesi gerekiyor.
Cihaza erişim konusunda geçmişte uygulanan teşvikler ve KDV indirimlerinin önemli adımlar olduğunu belirten Doç. Dr. Mustafa Yalçın, araştırmanın bölgesel farklılıklara da dikkat çektiğini ifade ederek, “Ülke olarak cihaza erişimin farkındayız ve bu yönde adımlar atıldı. Bireylerin elde ettikleri dijital imkânları eğitime, istihdama ve toplumsal katılım gibi somut kazanımlara dönüştürmesini sağlayacak politikalar oluşturmanın da süreci olumlu etkileyeceğini söyleyebiliriz. Çalışmamızın bulguları, doğu-batı eksenli bir açıklamadan ziyade bölgesel ve alana özgü dinamiklerin varlığını gösteriyor. Sınırlı kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve politika önceliklendirmesi açısından bu ısı haritası ve veriler karar alıcılara yol gösterecektir” dedi.
