Çocukluk döneminde aşırı hareketlilikle kendini gösterebilen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), yetişkinlikte farklı şekillerde ortaya çıkabiliyor. Fiziksel hareketliliğin yerini zihinsel huzursuzluğun alabildiği bu süreçte zaman yönetimi, sorumlulukları yerine getirme ve duyguları kontrol etme gibi konularda güçlükler yaşanabiliyor. Dışarıdan tembellik veya ilgisizlik olarak değerlendirilebilen bu durum, bireylerin hem iş hem de özel yaşamını etkileyebiliyor.
Medicana International İzmir Hastanesi Psikoloğu Klinik Psikolog Burçin Deniz, yetişkinlerde DEHB'nin günlük yaşama etkileri ve baş etme yöntemleri hakkında değerlendirmelerde bulundu.
Çocukluktaki hareketlilik yetişkinlikte değişiyor
Yetişkinlik döneminde DEHB'nin belirtilerinin farklılaşabildiğini belirten Klinik Psikolog Burçin Deniz, çocuklukta görülen fiziksel hareketliliğin yetişkinlikte daha çok içsel huzursuzluk şeklinde ortaya çıkabildiğini ifade etti.
Deniz, bu durumun günlük yaşamı planlama, işleri öncelik sırasına koyma, dürtüleri kontrol etme ve duyguları düzenleme becerilerini etkilediğini belirterek şunları söyledi:
“Çocukluk döneminde gözlenen koşturma veya sırada sabit duramama gibi dışsal hareketlilik, yetişkinlik evresinde yerini içsel bir huzursuzluğa, zihinsel bir koşturma haline ve uzun süre oturmayı zor kılan bacak sallama, kalem çevirme gibi fiziksel kıpırtılara bırakabilir. Bu tablonun merkezinde, bireyin günlük yaşamını planlama, organize etme, öncelik sırasına koyma, dürtüleri kontrol etme ve duyguları dengeleme becerilerinde yaşadığı kronik aksamalar yer alır. Zihinsel olarak yapması gereken sorumlulukları çok iyi bilmesine rağmen bunları eyleme dökmekte ve harekete geçmekte zorlanır. Zamanı algılama ve yönetme güçlükleri, kişinin bir işe ne kadar süre ayıracağını öngörmesini zorlaştırabilir. Geç kalma, randevuları kaçırma ve işleri son dakikaya bırakma gibi sorunlar günlük yaşamda belirginleşir”
İş ve özel yaşamda yanlış anlaşılabiliyorlar
DEHB'nin yalnızca günlük rutinleri değil, profesyonel yaşamı ve ikili ilişkileri de etkileyebildiğini aktaran Deniz, sıradan işlerin gözde büyümesi, görevlerin ertelenmesi ve eşyaların sık sık kaybedilmesinin kişilerin yaşamını zorlaştırabildiğini söyledi.
Finansal konularda da çeşitli güçlükler yaşanabildiğini belirten Deniz, dürtüsel alışverişler, faturaların unutulması ve bütçe planlaması yapamamanın maddi sorunlara neden olabileceğini dile getirdi.
İş hayatında detayların gözden kaçırılması, yönergelerin unutulması ve rutin görevlerin takip edilememesi nedeniyle kişilerin performanslarının altında kalabildiğini kaydeden Deniz, bu davranışların tembellik veya sorumsuzluk olarak değerlendirilmesinin öz saygıyı ve iş motivasyonunu olumsuz etkileyebildiğini ifade etti.
İkili ilişkilerde ise dalgınlık ve unutkanlığın yanlış anlaşılabildiğine dikkat çeken Deniz, şu değerlendirmede bulundu:
“Partneri konuşurken zihnin başka yere kayması, söylenenleri unutma veya dinliyormuş gibi görünmeme durumu karşı taraf tarafından ‘beni umursamıyor, sevgisi azaldı’ şeklinde algılanabilir. Duygu düzenlemedeki zorluklar nedeniyle yaşanan ani öfke patlamaları ve fevri sözler ilişkilerde derin yaralar açabilir. Ayrıca ev işlerinin takibi, planlama ve günlük organizasyonun sürdürülmesinde yaşanan aksamalar ortak yaşam içinde ek bir gerginlik ve yük oluşturabilir”
Günlük yaşamı kolaylaştıran öneriler
DEHB ile baş etmede günlük yaşamı kolaylaştıracak yöntemlerin önemine değinen Klinik Psikolog Burçin Deniz, yapılacak işleri küçük parçalara ayırmanın, alarm ve hatırlatıcılardan yararlanmanın erteleme davranışını azaltabileceğini belirtti.
Yaşanan aksaklıklar karşısında kişinin kendisini suçlamak yerine çözüm odaklı hareket etmesinin önemini vurgulayan Deniz, ikili ilişkilerde de karşılıklı anlayış ve desteğin belirleyici olduğunu söyledi.
Deniz, bu konuda şu önerilerde bulundu:
“Her şeyi akılda tutmaya çalışmanın yarattığı tükenmişlik hissini azaltmak için alarm, post-it ve akıllı telefonları rehber edinmek ve gözde büyüyen işleri minik parçalara bölerek erteleme davranışını aşmak rahatlatıcı bir adım olabilir. Yaşanan aksaklıkta kendini hırpalamak yerine ‘Bu durumun getirdiği bir zorlukla karşı karşıyayım, şimdi ne yapabilirim?’ gibi çözüm odaklı bir yaklaşım benimsemek süreci yönetmeyi kolaylaştırabilir. İkili ilişkilerde ise yaşanan dalgınlıkları ‘beni önemsemiyor’ diye kişisel algılamak ve suçlayıcı dil kullanmak yerine, iki tarafın da süreci aşmak için birbirine destek olması ilişkileri güçlendirir. DEHB’li bireylerin duygu düzenleme güçlükleri nedeniyle ani ve fevri tepkiler verdiği, öfkesini kontrol etmekte zorlandığı anlarda durabilmesi ve ortamdan kısa bir süre uzaklaşarak sakinleşmesi ve ardından duygularını daha sağlıklı bir dille ifade etmeyi öğrenmesi çatışmaların önlenmesine yardımcı olabilir”
Dürtüsel harcamalara karşı 24 saat kuralı
Finansal sorunların yönetilmesi için de çeşitli önlemler alınabileceğini belirten Deniz, internet alışverişlerinde sepeti onaylamadan önce 24 saat beklenmesini, mağazalarda ise alışveriş kararı vermeden önce kısa bir mola verilmesini önerdi. Faturaların otomatik ödemeye bağlanması ve harcamaların bütçe planlayıcılarıyla takip edilmesinin de süreci kolaylaştırabileceğini ifade etti.
DEHB'yi anlamanın yaşanan güçlükleri görmezden gelmek anlamına gelmediğini vurgulayan Deniz, ilişkilerde sorumlulukların paylaşılması ve her iki tarafın da çözüm sürecine katılmasının önemine dikkat çekti.
Davranışsal ve bilişsel yöntemlerin psikoterapi sürecinde kişinin ihtiyaçlarına göre ele alındığını belirten Deniz, psikiyatrik değerlendirme ile psikoterapinin birlikte yürütülmesinin yaşam kalitesini artırabileceğini kaydetti.
