20 Temmuz 1974’te başlayan Kıbrıs Barış Harekatı yeniden uluslararası gündemin önemli başlıkları arasında yer alıyor. Bunun temel nedeni yalnızca tarihi bir yıl dönümü değildir.
Doğu Akdeniz'de enerji kaynakları üzerindeki rekabet, deniz yetki alanlarına ilişkin anlaşmazlıklar, Avrupa Birliği-Türkiye ilişkileri ve değişen bölgesel güvenlik ortamı, Kıbrıs'ın jeopolitik önemini bir kez daha öne çıkarmaktadır. Aradan yarım asrı aşkın süre geçmesine rağmen 1974'te yaşanan gelişmeler, yalnızca geçmişe ait bir olay değil, bugünün güvenlik ve diplomasi tartışmalarını da etkileyen bir dönüm noktası olmayı sürdürmektedir.
Kıbrıs meselesinin temeli, İngiliz sömürge yönetiminin son yıllarında güç kazanan Enosis hareketine uzanmaktadır. 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları doğrultusunda 1960 yılında kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, Türk ve Rum toplumlarının ortaklığına dayalı iki toplumlu bir devlet olarak tasarlanmıştı. Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık ise garantör devlet statüsünü üstlenmişti. Ancak ortaklık düzeni kısa sürede işlemez hale geldi. 1963 yılında başlayan anayasal kriz ve "Kanlı Noel" olarak anılan saldırılar sonucunda Kıbrıs Türkleri devlet kurumlarından dışlandı, çok sayıda yerleşim yeri boşaltıldı ve iki toplum arasındaki güven ciddi biçimde zedelendi. Birleşmiş Milletler girişimleri ve diplomatik temaslar ise kalıcı bir çözüm üretemedi.
Sürecin kırılma noktası, 15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askeri cunta tarafından desteklenen darbeyle Cumhurbaşkanı Makarios'un görevden uzaklaştırılması ve yerine Enosis yanlısı Nikos Sampson'un getirilmesi oldu. Ankara, bu gelişmeyi hem anayasal düzenin hem de 1960 Garanti Antlaşması'nın ihlali olarak değerlendirdi. Öncelikle Birleşik Krallık'a ortak müdahale önerildi. Sonuç alınamayınca Türkiye, Garanti Antlaşması'ndan kaynaklanan haklarını gerekçe göstererek 20 Temmuz 1974 sabahı Kıbrıs Barış Harekatı'nı başlattı.
Harekatın ilk safhasında Türk Silahlı Kuvvetleri Girne kıyılarında çıkarma yaptı, hava indirme birlikleri ise Lefkoşa çevresindeki kritik bölgelerde kontrol sağladı. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 353 sayılı kararının ardından ateşkes ilan edilerek Cenevre görüşmeleri başlatıldı. Ancak güvenlik, yönetim modeli ve iki toplumun siyasi statüsü konularında uzlaşma sağlanamadı. Bunun üzerine 14 Ağustos 1974'te ikinci harekat gerçekleştirildi. Operasyon sonunda Girne, Lefkoşa ve Gazimağusa hattı birleştirildi; bugün de geçerliliğini büyük ölçüde koruyan fiili sınır ortaya çıktı.
Harekat sonrasında Ada'nın siyasi yapısı yeni bir döneme girdi. 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti, 1983'te ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi. Buna karşın Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplumun büyük bölümü KKTC'yi tanımadı. Federasyon ve iki devletli çözüm modelleri farklı dönemlerde müzakere edildi. Ancak tarafların egemenlik, güvenlik ve siyasi eşitlik konularındaki görüş ayrılıkları nedeniyle kalıcı bir uzlaşmaya ulaşılamadı.
Bugün için en güçlü ihtimal, Ada’daki fiili durumun korunmasıdır. Enerji rekabeti, deniz yetki alanlarına ilişkin uyuşmazlıklar ve bölgesel gelişmeler, Kıbrıs'ın stratejik değerini artırmayı sürdürmektedir. Türkiye açısından ise Kıbrıs yalnızca tarihi bir mesele değil; deniz yetki alanları, enerji güvenliği, Mavi Vatan yaklaşımı ve NATO'nun güney kanadındaki denge bakımından uzun vadeli bir güvenlik konusudur.
Aradan geçen elli yılı aşkın süre, Kıbrıs Barış Harekatı'nın yalnızca askeri bir operasyon olmadığını açıkça göstermiştir. Bugün gelinen noktada Kıbrıs meselesi, tarih ile jeopolitiğin kesiştiği alanlardan biri olmayı sürdürmektedir. Kalıcı bir çözüm ise ancak iki toplumun güvenlik kaygılarını, siyasi eşitlik taleplerini ve uluslararası hukuku birlikte gözeten gerçekçi bir diplomatik zeminin oluşturulmasıyla mümkün olacaktır.
Kaynakça
-1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları.
-1960 Garanti Antlaşması.
-Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 353, 354 ve 360 sayılı kararlar.
-T.C. Milli Savunma Bakanlığı. Kıbrıs Barış Harekatı Arşivi ve Resmi Açıklamaları.
-Armaoğlu, Fahir. 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi.
-Erim, Nihat. Kıbrıs Raporları.
-Soysal, İsmail. Türkiye'nin Siyasal Antlaşmaları.
-Hale, William. Turkish Foreign Policy 1774-2000.
-Ker-Lindsay, James. The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know.
