Masada Kaybedilen Topraklar-4
Bazı toprak kayıpları bir antlaşmanın imzalandığı gün tamamlanmaz. Önce başka bir devletin yönetimine bırakılır. Ardından bu yönetim zaman içinde kalıcılaşır. Yıllar sonra ise fiili durum hukuki bir statüye dönüştürülür. Bosna-Hersek'in 1878'den 1908'e uzanan hikayesi bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.
Bosna-Hersek, 19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki en sorunlu bölgelerinden biriydi. 1875'te başlayan ayaklanmalar, Balkanlar'daki milliyetçilik hareketleri ve büyük devletlerin bölge üzerindeki rekabeti kısa sürede uluslararası bir krize dönüştü. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından ortaya çıkan tablo ise Bosna-Hersek'in geleceğini doğrudan etkiledi.
Savaşın ardından toplanan Berlin Kongresi'nin 13 Temmuz 1878 tarihli antlaşması, bölgenin kaderini değiştirdi. Antlaşmanın 25. maddesine göre Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan tarafından işgal ve idare edilecekti. Fakat Osmanlı Devleti'nin hukuki egemenliği açıkça ortadan kaldırılmadı. Böylece önemli bir ayrım ortaya çıktı. Bölge fiilen Avusturya-Macaristan yönetimine geçerken, hukuki egemenlik Osmanlı Devleti'nde kaldı.
Üstelik bu geçiş sanıldığı gibi kolay olmadı. Avusturya-Macaristan ordusu 1878 yazında Bosna-Hersek'e girdiğinde ciddi silahlı direnişle karşılaştı. Yeni yönetimin kurulması için askeri güç kullanıldı. Bu nedenle Bosna-Hersek'i “tek kurşun atmadan kaybedilen toprak” şeklinde anlatmak tarihsel gerçeklikle bağdaşmaz.
Sonraki yıllarda Avusturya-Macaristan bölgedeki yönetimini giderek kurumsallaştırdı. Osmanlı Devleti ise hukuki egemenlik iddiasını sürdürdü. Ortaya ilginç bir tablo çıktı: Kağıt üzerinde Osmanlı toprağı, sahada başka bir devletin yönetimindeki bir bölge.
Bu durum yaklaşık otuz yıl devam etti.
1908'e gelindiğinde Avrupa'daki dengeler yeniden hareketleniyordu. Osmanlı Devleti'nde II. Meşrutiyet'in ilanıyla siyasi ortam değişirken Avusturya-Macaristan, Bosna-Hersek'teki fiili durumun artık hukuken de kesinleştirilmesini istedi. 5 Ekim 1908'de İmparator Franz Joseph, Bosna-Hersek üzerindeki egemenlik haklarını genişlettiğini ilan etti. Böylece 1878'de başlayan işgal ve idare dönemi ilhaka dönüştü.
İlhak Avrupa'da ciddi bir diplomatik krize yol açtı. Rusya ve özellikle Sırbistan karara karşı çıktı. Osmanlı Devleti de ilhakı hemen tanımadı. Avusturya-Macaristan mallarına yönelik boykot başladı. Kriz bir süre savaş ihtimalini gündeme getirse de büyük devletler arasındaki güç dengesi nedeniyle silahlı çatışmaya dönüşmedi.
1909'da yapılan düzenlemeyle Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti'ne 2,5 milyon Osmanlı lirası ödedi. Bunun karşılığında Osmanlı Devleti Bosna-Hersek'in ilhakını tanıdı. Böylece 1878'de fiilen başlayan yönetim değişikliği, 1908'deki ilhak ve 1909'daki diplomatik uzlaşmayla hukuki bir sonuca bağlandı.
Bosna-Hersek dosyasının asıl dikkat çekici tarafı burada ortaya çıkıyor. Kayıp tek bir günde gerçekleşmedi. Önce askeri işgal geldi. Ardından yaklaşık otuz yıl süren fiili yönetim dönemi yaşandı. Son aşamada ise uluslararası kriz ve diplomasi devreye girdi.
Kıbrıs, Mısır, Tunus ve Bosna-Hersek birbirinin aynısı değildir. Kıbrıs'ta yönetim zamanla ilhaka, Mısır'da işgal kalıcı siyasi kontrole, Tunus'ta askeri müdahale himaye rejimine dönüştü. Bosna-Hersek'te ise 1878'de kurulan fiili düzen, otuz yıl sonra hukuki ilhakla tamamlandı.
Bu örneklerin ortak tarafı şudur: Hukuki egemenlik ile fiili kontrol birbirinden ayrıldığında, aradaki fark zamanla siyasi bir sonuca dönüşebilir. Bosna-Hersek'in hikayesi, bazen bir toprağın kaybının haritada değil, önce yönetimde başladığını gösteriyor.
