SAAT 09.05’TE DURAN ZAMAN
10 Kasım denildiğinde zihnimizde önce bir saat beliriyor: 09.05.
Dolmabahçe Sarayı’nda Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatını kaybettiği saat. Aradan geçen yıllara rağmen bu saat, Türkiye’nin ortak hafızasında yerini koruyor. Her 10 Kasım sabahı saat 09.05’te sirenler çalıyor, insanlar bulundukları yerde saygı duruşuna geçiyor. Günlük hayat birkaç dakikalığına başka bir ritme bürünüyor.
Fakat 10 Kasım yalnızca bir ölüm tarihinden ibaret değil.
Atatürk’ün hayatının son yıllarına baktığımızda, Türkiye’nin o dönemde de kolay bir coğrafyada yaşamadığını görüyoruz. Avrupa’da savaş ihtimali giderek güçlenirken Türkiye bir yandan güvenliğini korumaya, diğer yandan dış politikada hareket alanını genişletmeye çalışıyordu. Hatay meselesi bunun önemli örneklerinden biriydi.
Atatürk, hastalığının ağırlaştığı günlerde bile Hatay konusunu yakından takip etti. 1936’da başlayan süreç, uluslararası diplomasi, Milletler Cemiyeti ve Türkiye-Fransa ilişkileri üzerinden ilerledi. Hatay 1938’de bağımsız devlet statüsüne kavuştu; 1939’da Türkiye’ye katıldı. Atatürk bu son aşamayı göremedi.
Burada dikkat çekici olan yalnızca sonuç değil, izlenen yöntemdir. Türkiye, o yıllarda sahip olduğu askeri gücü diplomasiyle birlikte kullandı. Büyük devletler arasındaki rekabetin ortasında doğrudan çatışmaya sürüklenmeden kendi çıkarlarını korumaya çalıştı.
Bugünün dünyasına baktığımızda bu yaklaşımın neden önemli olduğu daha iyi anlaşılıyor.
Türkiye yine büyük güçlerin rekabet ettiği bir coğrafyada bulunuyor. Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’daki gelişmeler birbirinden bağımsız değil. Enerji hatları, savunma anlaşmaları, deniz yolları ve yeni ulaşım koridorları aynı jeopolitik tablonun parçaları haline geldi.
Bu ortamda bağımsızlık kavramını yalnızca askeri güç üzerinden düşünmek eksik kalır. Bir ülkenin kendi teknolojisini geliştirmesi, eğitim sistemini güçlendirmesi, nitelikli insan gücünü koruması ve kriz zamanlarında farklı seçenekler üretebilmesi de stratejik kapasitenin parçasıdır.
Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözü bu açıdan hala güncel bir tartışmanın kapısını açıyor. Çünkü bugün ülkeler yalnızca ordularıyla değil, üniversiteleriyle, teknolojileriyle, üretim kabiliyetleriyle ve yetişmiş insanlarıyla da yarışıyor.
Cumhuriyetin ilk yıllarındaki şartları hatırlamak da önemli. Türkiye savaşlardan çıkmıştı. Ekonomik kaynaklar sınırlıydı. Eğitimli insan sayısı bugüne göre çok düşüktü. Buna rağmen yeni bir devlet düzeni kurulmaya, eğitim ve üretim kapasitesi oluşturulmaya çalışıldı.
Bugün Türkiye’nin imkanları o günlerle karşılaştırılamayacak kadar geniş.
Bu nedenle sorumluluğu da daha büyük.
10 Kasım sabahı saat 09.05’te bir kez daha duracağız. Atatürk’ü hatırlayacağız. Dolmabahçe’yi, Kurtuluş Savaşı’nı, Cumhuriyetin kuruluş yıllarını düşüneceğiz.
Sonra saat yeniden işleyecek.
Bence 10 Kasım’ın bize bıraktığı soru tam da burada başlıyor. Geçmişten aldığımız mirası, değişen dünyanın şartları içinde ne kadar ileri taşıyabiliyoruz?
Çünkü Cumhuriyet bir hatıra değildir. Her kuşağın yeniden ürettiği bir devlet fikridir.
09.05’te duran saat, bize bir insanın ölümünü hatırlatıyor.
Sonrasında akan zaman ise hepimize başka bir sorumluluk yüklüyor.
Cumhuriyetin geleceği için ne yaptığımızı düşünmek.
