Masada Kaybedilen Topraklar-5
Bazı toprak kayıpları bir savaşla başlamaz. Önce sahada yeni bir durum ortaya çıkar. Ardından büyük devletler bu gelişmenin nasıl karşılanacağını tartışır. Bir süre sonra diplomasi, oluşan fiili durumu yeni bir hukuki çerçeveye taşır. Doğu Rumeli'nin 1885'te Bulgaristan'la birleşmesi, Osmanlı Devleti açısından bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması, Balkanlar'ın siyasi haritasını yeniden çizdi. Antlaşmanın 13. maddesiyle Doğu Rumeli adı verilen yeni bir vilayet oluşturuldu. Bölge, Osmanlı padişahının doğrudan siyasi ve askeri otoritesi altında kalacak, ancak idari özerkliğe sahip olacaktı. Osmanlı Devleti ayrıca sınırlarını korumak amacıyla bölgede asker bulundurma hakkını da muhafaza ediyordu.
Bu düzenleme, San Stefano Antlaşması'nda öngörülen geniş Bulgaristan'ın Berlin'de küçültülmesinin sonucuydu. Büyük devletler böylece Bulgaristan'ın aşırı büyümesini ve Rusya'nın Balkanlar'daki etkisinin genişlemesini sınırlamaya çalışırken, Osmanlı Devleti'nin bölgedeki hukuki üstünlüğünü de koruyordu.
Fakat Berlin'de çizilen sınırlar, sahadaki siyasi hareketleri durdurmadı. Doğu Rumeli'de Bulgaristan'la birleşme düşüncesi giderek güçlendi. 6 Eylül 1885'te Filibe'de başlayan hareket, vilayet yönetiminin devrilmesiyle sonuçlandı. Doğu Rumeli'nin Bulgaristan Prensliği ile birleştiği ilan edildi. Bu, Berlin Antlaşması'nın oluşturduğu statükoya açık bir meydan okumaydı.
Osmanlı Devleti açısından ortaya çıkan tablo kolay değildi. Hukuken sahip olduğu yetkiler devam ediyordu. Ancak sahada yeni bir yönetim kurulmuştu. Üstelik gelişme kısa sürede İstanbul ile Sofya arasındaki bir mesele olmaktan çıktı.
Sırbistan, Bulgaristan'ın güçlenmesinden rahatsızdı ve Kasım 1885'te Bulgaristan'a savaş açtı. Bulgar ordusunun Slivnitsa'da Sırp kuvvetlerini yenmesi, birleşmenin geri çevrilmesini daha da zorlaştırdı. Büyük devletlerin farklı tutumları da krizin çözümünü karmaşık hale getirdi.
Bundan sonra diplomasi öne çıktı. İstanbul'da büyük devletlerin temsilcilerinin katıldığı görüşmeler yapıldı. Osmanlı Devleti Berlin Antlaşması'nın hükümlerinin korunmasını savunurken Bulgaristan, sahada gerçekleşen birleşmenin kabul edilmesini istiyordu. Sonunda mesele yeni bir Osmanlı-Bulgaristan savaşına dönüşmeden çözülmeye çalışıldı.
5 Nisan 1886'da imzalanan Tophane Anlaşması, oluşmuş fiili durumu hukuki bir çerçeveye taşıdı. Sultan II. Abdülhamid, Bulgaristan Prensi Aleksandr'ı aynı zamanda Doğu Rumeli'nin genel valisi olarak tanıdı. Böylece fiili birleşme kabul edilmiş oldu. Ancak Doğu Rumeli'nin ayrı hukuki statüsü ve Osmanlı'nın üstün egemenliği kağıt üzerinde devam ediyordu. Kırcaali çevresi ile Tamraş bölgesinin bir kısmı da Osmanlı Devleti'ne bırakıldı.
Bu nedenle Doğu Rumeli'yi yalnızca “Osmanlı toprak verdi” şeklinde anlatmak doğru olmaz. 1885'te sahada bir birleşme gerçekleşti. Ardından askeri gelişmeler ve büyük devletlerin diplomatik hesapları devreye girdi. 1886'da ise Osmanlı Devleti, ortaya çıkan yeni durumu belirli şartlar altında tanıdı.
Doğu Rumeli, serimizdeki diğer örneklerden bu yönüyle ayrılıyor. Kıbrıs'ta geçici yönetim ilhaka, Mısır'da işgal kalıcı kontrole, Tunus'ta askeri müdahale himaye rejimine dönüşmüştü. Bosna-Hersek'te ise uzun süreli işgal sonunda ilhak geldi. Doğu Rumeli'de önce sahada bir birleşme gerçekleşti, ardından diplomasi bu birleşmeyi hukuki bir çerçeveye taşıdı.
Berlin Antlaşması'nın çizdiği düzen 1885'te sahada değişti. Tophane Anlaşması ise bir yıl sonra bu değişikliği diplomatik olarak kabul edilebilir bir statüye dönüştürdü. Doğu Rumeli'nin hikayesi, bazen siyasi haritaların önce sahada değiştiğini, diplomasi masasının ise daha sonra bu değişikliğe hukuki bir çerçeve kazandırdığını gösteriyor.
